François Bernard

‘Als je de waarheid spreekt, trek je het touw met de kokosnoot zonder problemen uit het zand’, zei François Bernard, een pikzwarte jongen uit Ivoorkust. Het was zomer 1994. We zaten rond een kampvuur in het Franse dorpje Taizé, een broedergemeenschap waar mensen uit de hele wereld met elkaar komen praten over geloof en spiritualiteit.
       Ik ben geen religieus mens (de reden dat ik in Taizé verbleef, was een Utrechts meisje dat ik daarna nooit meer heb gezien), maar ik voelde een sterke neiging alles te geloven wat François Bernard met mij wilde delen.
       ‘Wat gebeurt er als je niet de waarheid spreekt?’ vroeg ik hem. Het leek mij voor de hand liggen dat het touw met de kokosnoot in dat geval niet zonder problemen uit het zand kon worden getrokken. Maar soms zijn vragen waar je het antwoord al op weet, toch de moeite waard. Bijvoorbeeld als je gesprekspartner de stem van Mufasa uit The Lion King heeft. En hij verhalen vertelt over het verband tussen kokosnoten en de waarheid, die zich afspelen in donker Afrika. Ik luisterde naar François zoals een kind naar een verhaal voor het slapen gaan: ik wilde erin geloven.
       François Bernard was de zoon van een invloedrijk man in Ivoorkust. En omdat invloedrijke mensen in Ivoorkust als zodanig behandeld worden, had de familie de beschikking over een groot landhuis met tien man personeel. De familie Bernard had het niet altijd zo goed gehad en daarom zorgden ze uitstekend voor hun werknemers. Tot op een dag de nieuwe spiegelreflexcamera van vader Bernard uit het kantoor verdween. Omdat het huis voor niemand anders toegankelijk was, werd het personeel bijeengeroepen. Bernard vroeg hen of ze iets met de verdwijning te maken hadden. Niemand wist ervan.
       Verbolgen over zoveel bedrog, terwijl hij altijd goed was geweest voor zijn mensen, riep Bernard de hulp in van een kenner van zwarte magie. De volgende dag vertrokken ze op advies van de magiër met al het personeel naar het strand. Het was een reis van anderhalf uur. François mocht mee. Bernard vond het een goede les voor zijn zoon. Op het strand werd de bedoeling van de magiër duidelijk. Hij knoopte een touw om een kokosnoot en begroef deze onder een laagje zand. Van het andere einde maakte hij een strop. Daarna begon hij allerlei spreuken te prevelen, in een taal die François jaren geleden voor het laatst had gehoord, toen zijn vader nog niet invloedrijk was. Vervolgens gaf de magiër alle werknemers de opdracht om één voor één hun hoofd in de strop te steken.
       ‘Vertel wat je van de verdwijning van de camera weet en trek daarna de kokosnoot uit het zand. Als je de waarheid spreekt, trek je het touw met de kokosnoot zonder problemen uit het zand’, zei François bezwerend. Hij had zelf ook iets van een magiër. In zijn grote ogen zag ik het spiegelbeeld van de vlammen. Het was een bloedhete dag geweest in Zuid-Frankrijk, maar nu was ik blij om bij een kampvuur te zitten. Het koelde snel af. Bovendien hield het de muggen op afstand.
       François ging verder: ‘De kok moest eerst. Hij knielde, stak zijn hoofd in de strop en zwoer dat hij de camera niet had aangeraakt. Daarna stond hij op. De kokosnoot kwam meteen omhoog uit het losse zand. Mijn vader was blij dat de kok onschuldig was. Hij was erg op zijn eten gesteld. Daarna ging de meid. Ook zij trok de kokosnoot moeiteloos uit het zand. Weer keek mijn vader opgelucht. Het was een publiek geheim dat hij ook zeer op de meid gesteld was. En zo ging het een tijdje door. Mijn vader begon al bijna aan de magiër te twijfelen, toen het de beurt was aan de tuinman.
       Met zijn hoofd in de strop beloofde hij plechtig dat hij op de dag van de verdwijning niet in het huis was geweest. Daarna probeerde hij op te staan. Maar de kokosnoot kwam niet los. In plaats daarvan trok de strop zich strakker om zijn nek. De magiër benadrukte dat hij de waarheid moest spreken.
       ‘Ik heb er niets mee te maken’, herhaalde de tuinman, terwijl hij harder aan het touw begon te trekken. De kokosnoot zat muurvast. Het touw trok zich strakker en strakker. De tuinman raakte in paniek. Hij begon te hoesten en smeekte mijn vader hem te helpen. De meid gilde en draaide haar hoofd weg.
       'Laat hem gaan!’, riep ik naar mijn vader. ‘Hij heeft er veel spijt van!’ Ik had geen idee of de tuinman er spijt van had, maar dat durfde ik wel voor hem te beslissen. Mijn vader zei dat hij zichzelf alleen kon bevrijden door de waarheid te spreken.
       De tuinman zat op zijn knieën met een blauw gezicht. Met zijn vingers probeerde hij wanhopig tussen het touw en zijn nek te komen. Ik dacht dat hij dood zou gaan. Tenslotte hijgde hij nauwelijks hoorbaar dat hij de camera had weggenomen. Met een laatste krachtsinspanning gaf hij een ruk aan het touw en viel met kokosnoot en al achterover.’ François lachte zijn witte tanden bloot. ‘Denk daar maar aan, Hollander’, zei hij, ‘de volgende keer dat je een kokosnoot eet.’ Ik gooide een paar houtblokken op het vuur. Maar dat zou de kou niet wegnemen.
       1994 is al lang geleden. Ik heb geen idee hoe het François Bernard is vergaan. Misschien is hij inmiddels een invloedrijke Ivoriaan, net als zijn vader. Ik betwijfel of hij nog wel eens terugdenkt aan die avond in Frankrijk bij het vuur, met een boomlange Hollandse jongen. Eerlijk gezegd denk ik ook niet zo vaak aan die avond. Behalve als ik ergens een kokosnoot zie liggen.